Veranderen of accepteren? Over de spanning tussen wat er is en wat we anders willen.
Soms willen we zo graag dat iets verandert, dat we vergeten stil te staan bij hoe het nu eigenlijk met ons gaat. We zoeken naar oplossingen, proberen grip te krijgen en raken gefrustreerd als het leven zich niet laat sturen. Maar wat als we niet alleen hoeven te zoeken naar verandering, maar ook mogen leren aanvaarden wat er op dit moment is? Een reflectie op de spanning tussen veranderen en accepteren, en de ruimte die kan ontstaan wanneer we stoppen met vechten tegen de werkelijkheid.
We maken allemaal fases mee waarin het leven anders loopt dan we zouden willen. Dikwijls ontstaat er dan een spanningsveld vanbinnen. We willen iets veranderen aan onze situatie. We gaan zoeken naar een oplossing en proberen weer grip te krijgen.
Tegelijkertijd zijn er omstandigheden die zich niet zomaar laten veranderen. Ons lichaam herstelt trager van die hardnekkige verkoudheid dan we hadden gehoopt, we zijn die vervelende onzekerheid nog steeds niet de baas en sommige ingrijpende ervaringen of gebeurtenissen laten zich niet ongedaan maken.
Juist dan kan frustratie ontstaan. We willen wel vooruit, maar weten niet precies wat daarvoor nodig is of wanneer de gehoopte verandering daadwerkelijk zal optreden.
We zoeken naar mogelijkheden om de situatie te verbeteren, terwijl we tegelijkertijd moeite hebben met het feit dat die situatie er überhaupt is.
En wat het extra ingewikkeld maakt is dat we meestal ook niet weten wat er nou eigenlijk van ons wordt gevraagd:
Moeten we nog meer ons best doen om die verandering in gang te zetten, of is de boodschap dat we af en toe moeten leren accepteren dat het is zoals het is?
De behoefte om iets te veranderen
We zijn gewend om problemen op te lossen. Als iets niet goed gaat, zoeken we naar een verklaring en proberen we er vervolgens iets aan te doen. Dat vermogen is zeer waardevol. Het helpt om verantwoordelijkheid te nemen, keuzes te maken en omstandigheden te verbeteren.
Maar soms raken we verstrikt in diezelfde reflex. We vergelijken de werkelijkheid met hoe we vinden dat die zou moeten zijn en raken gefrustreerd wanneer het verschil blijft bestaan. Het wakkert de reflex om op te willen lossen alleen maar verder aan. Er komt een secundaire frustratie bovenop; Niet alleen de onwelkome situatie zelf houdt ons dan bezig, maar ook het feit dat de situatie niet verandert, ondanks onze inspanningen.
Daarbij is het zinvol om het mechanisme* wat beter te bekijken. We willen niet alleen dat de pijn verdwijnt, maar ook dat we niet meer onzeker hoeven te zijn over die pijn. We willen niet alleen herstellen, maar ook de absolute zekerheid hebben dat het goed komt. Liefst binnen een helder en overzichtelijk tijdskader.
Wanneer die zekerheid uitblijft, proberen we vaak nog harder grip te krijgen op iets wat zich, in een best-case scenario überhaupt maar gedeeltelijk laat sturen.
Accepteren is niet hetzelfde als opgeven
Het woord acceptatie roept bij mij een interessante vraag op. Want wat betekent het eigenlijk?
Betekent het dat je je erbij neerlegt? Dat je stopt met zoeken naar mogelijkheden om iets te veranderen? Of betekent het dat je bereidheid ontwikkelt om onder ogen te zien wat er op dit moment daadwerkelijk is, ook wanneer je dat liever niet zou zien?
In de psychologie, bijvoorbeeld binnen Mindfulness en ACT, wordt acceptatie juist helemaal niet opgevat als passiviteit, maar als een vaardig middel.
Het gaat om toelaten wat je ervaart, zonder voortdurend te vechten tegen gedachten, gevoelens of lichamelijke sensaties die je liever niet zou hebben.
Dat betekent beslist niet dat we niets meer proberen te veranderen. Terwijl we accepteren kunnen we nog steeds volop onderzoeken wat we nodig hebben, hulp bij een ander zoeken of nieuwe keuzes maken.
Het centrale punt is dat we de werkelijkheid van dit moment niet hoeven te ontkennen.
Met andere woorden: Ik kan het frustrerend vinden dat ik me niet fit voel en tegelijkertijd erkennen dat dit op dit moment mijn ontegenzeglijke werkelijkheid is. Ik kan verlangen naar herstel zonder mezelf voortdurend onder druk te zetten dat ik nog niet ben waar ik wil zijn… Ik kan me onzeker voelen en het tóch gewoon gaan doen.
Het doel van acceptatie is niet dat het de situatie automatisch prettiger maakt. Als dat wel de intentie zou zijn, zouden we heimelijk aan het sturen zijn en schieten we voorbij aan werkelijke acceptatie. Het effect van acceptatie is niet dat de situatie veranderd, het effect is dat het ons in staat stelt om onze secundaire reactie op wat ons overkomt los te laten. We staken daarmee de voortdurende strijd met wat er is.
Misschien begint verandering juist daar
Er zit een paradox in de verhouding tussen veranderen en accepteren.
We denken soms dat we pas rust kunnen vinden wanneer onze omstandigheden veranderen. Wanneer we ons weer gezond voelen, meer zekerheid ervaren, minder angstig zijn of eindelijk het gevoel hebben dat we goed genoeg zijn.
Maar wat als we daarmee onze innerlijke rust afhankelijk maken van omstandigheden die we niet volledig in de hand hebben?
Dat betekent natuurlijk niet dat die omstandigheden er niet toe doen. Integendeel. Gezondheid, veiligheid, relaties en de mogelijkheden die we hebben, zijn van wezenlijk belang. Maar misschien hoeven we niet te wachten tot alles weer op zijn plek valt voordat we ons leven weer kunnen oppakken.
Binnen ACT wordt het vermogen om ruimte te maken voor wat er in ons leeft en tegelijkertijd te blijven handelen in de richting van wat we belangrijk vinden, psychologische flexibiliteit genoemd.
Misschien ontstaat er juist ruimte voor verandering wanneer we niet langer al onze energie hoeven te besteden aan het ontkennen, bestrijden of wegduwen van wat we als pijnlijk ervaren.
Een andere verhouding tot wat er is
Uiteraard ben ik net zoals de rest van de mensheid volop zoekende in dit spanningsveld. Ik ben mijn leven continu aan het optimaliseren. Ik wil begrijpen wat er speelt en ontdekken wat ik zelf kan doen. Niks mis mee.
Tegelijkertijd zijn er periodes waarin ik gedwongen wordt om te oefenen met onzekerheid, geduld en het erkennen van mijn grenzen. En laat me je zeggen: ik vind het nooit gemakkelijk.
Misschien is dat ook wel waar het om gaat. Acceptatie is niet noodzakelijk een toestand waarin je berust. Het kan een voortdurend bewegen zijn tussen erkennen wat er is en onderzoeken wat je daarmee kunt doen.
Soms vraagt een situatie om actie. Soms juist om rust. Soms om het verdragen dat je op dit moment gewoon nog niet weet hoe het verder zal gaan. En soms is het alle drie tegelijk.
Veranderen en accepteren hoeven helemaal niet de tegenpolen te zijn zoals ik ze, en misschien jij ook, instinctief ervaar. Misschien begint verandering niet pas wanneer we de (ongewenste) werkelijkheid achter ons kunnen laten, of hebben overwonnen maar juist wanneer we bereid zijn haar onder ogen te zien.
Waar in jouw leven probeer je iets te veranderen, terwijl je misschien ook iets te accepteren hebt? En wat zou er veranderen wanneer je beide naast elkaar laat bestaan?
*De Boeddha leerde ons zo’n 2500 jaar geleden al dat de rode draad die het menselijke bestaan kenmerkt ‘Dukkha’ is. Dukkha wordt doorgaans vertaald als pijn of lijden. Sommige boeddhistische vertalen het als ‘frustratie’ of ‘ontevredenheid’. Je zou dus kunnen stellen dat volgens de Boeddha, frustratie en ontevredenheid hoofdkenmerken zijn van ons dagelijkse bestaan. Ik heb dat mechanisme voor mezelf altijd tastbaar gemaakt met het zinnetje:
“not getting what you want and getting what you don’t want.”
Van zelfbescherming naar zelfwaardering
Er komt een moment in het leven waarop de manieren waarop we onszelf beschermen niet langer alleen helpen, maar ook beginnen te belemmeren.
De muur die ooit veiligheid gaf, voelt ineens benauwend. De controle die ooit rust bracht, kost nu energie. Wat ooit nodig was om te overleven, staat het leven zelf in de weg.
Er kan een moment komen in je leven waarop je merkt dat de manieren waarop je jezelf beschermt niet meer helpen zoals vroeger. Wat ooit veiligheid gaf, begint benauwend te voelen. De controle die rust bracht, kost nu vooral veel energie. Niet omdat je iets verkeerd doet, maar omdat je leven veranderd is.
Iedereen ontwikkelt manieren om met pijn, afwijzing of verlies om te gaan. Misschien trek je je terug wanneer iets te dichtbij komt. Misschien ga je juist harder werken, meer zorgen, meer aanpassen of meer controleren. Vaak zijn dit geen bewuste keuzes, maar reacties die ooit nodig waren. Ze hielpen je overeind te blijven op een moment dat het moeilijk was.
Deze vormen van zelfbescherming zijn niet fout. Ze zijn ontstaan uit noodzaak. Ze verdienen erkenning, geen oordeel.
Tegelijk kan het gebeuren dat deze patronen je later gaan beperken. De muren die je veiligheid boden, houden ook nabijheid buiten. De controle die houvast gaf, laat weinig ruimte voor ontspanning, spontaniteit of contact. Dan kan er langzaam een verlangen ontstaan om niet alleen te functioneren, maar ook werkelijk aanwezig te zijn in je leven.
De beweging van zelfbescherming naar zelfwaardering vraagt geen strijd en geen snelle verandering. Het vraagt eerder om vertraging en aandacht. Om leren kijken naar je eigen patronen met mildheid en nieuwsgierigheid. Niet om ze af te breken, maar om te begrijpen waarom ze er zijn.
Wanneer er ruimte ontstaat om jezelf te zien in je geschiedenis en in wat je hebt meegedragen, kan er iets verschuiven. Niet omdat alles opgelost is, maar omdat je jezelf minder hoeft te bevechten. Zelfwaardering groeit niet uit perfectie of controle, maar uit het erkennen van wie je bent geworden door alles wat je hebt meegemaakt.
Dat is geen eindpunt, maar een beweging. Een manier van leven waarin je jezelf niet langer hoeft te beschermen tegen je eigen bestaan, maar leert om er met meer rust en openheid bij te blijven.
Man zonder masker
Hee man, herken je dit?:
In een wereld vol hoge verwachtingen, prestatiedruk en snelle verandering kan het veiliger voelen om je gevoel te verstoppen achter een masker. Dit masker helpt je verbergen dat je misschien worstelt met onzekerheid, sociale angsten of een laag zelfbeeld. het helpt je om je voor anderen en op een dieper niveau voor jezelf te verbergen.
Veel mannen groeien op met het idee dat ze sterk moeten zijn, zelfstandig en in controle. Gevoelens worden vaak vroeg naar de achtergrond geschoven, niet omdat ze er niet zijn, maar omdat er weinig ruimte voor lijkt. Het kan veiliger voelen om een masker te dragen dan om te laten zien wat er vanbinnen speelt.
Dat masker helpt om door te gaan. Om te functioneren in werk, relaties en verwachtingen. Tegelijk kan het ook afstand creëren. Tot jezelf en tot anderen. En soms, op momenten dat je alleen bent, voel je dat er iets knelt. Een verlangen naar meer echtheid. Naar contact dat niet alleen draait om prestaties, maar ook om wat je werkelijk ervaart.
Ik ken dat verlangen. En ik ontmoet veel mannen die hiermee worstelen. Mannen die hun plek willen innemen in het leven, maar merken dat ze zichzelf onderweg zijn kwijtgeraakt. Die kracht en zachtheid niet als tegenpolen willen ervaren, maar als iets dat samen kan bestaan.
Begeleiding betekent hier niet dat het masker eraf moet. Het betekent onderzoeken wanneer en waarom het is ontstaan. Wat het heeft beschermd en wat het nu misschien in de weg staat. Niet om iets te forceren, maar om met meer bewustzijn te leren kiezen.
Voor veel mannen is het een nieuw terrein om gevoelens serieus te nemen zonder zichzelf te verliezen. Om grenzen te voelen en aan te geven. Om verantwoordelijkheid te dragen zonder alles alleen te hoeven doen. Dat proces vraagt tijd en veiligheid.
Het gaat niet om worden wie je zou moeten zijn, maar om ruimte maken voor wie je bent. Met alles wat daarbij hoort. Dat is geen rechte weg en geen belofte van verandering, maar wel een beweging richting meer aanwezigheid en verbinding.
Verandering begint met ruimte maken
Wanneer je vastloopt in je leven, lijkt het vaak alsof er iets kapot is dat gerepareerd moet worden. Maar mijn ervaring leert dat echte verandering meestal niet begint met oplossen. Het begint met ruimte maken. Ruimte om stil te staan, te kijken, en te voelen wat er in je omgaat.
Wanneer je vastloopt in je leven, kan het voelen alsof er iets kapot is dat gerepareerd moet worden. Alsof je harder moet werken, beter moet begrijpen of sneller moet veranderen. Toch zie ik vaak dat echte verandering niet begint met oplossen, maar met ruimte maken.
Ruimte om even stil te staan. Om te merken wat er eigenlijk gebeurt vanbinnen. Om niet meteen te hoeven weten wat de volgende stap is.
Ik herken dit ook uit mijn eigen leven. Ik heb lang geleefd vanuit een overtuiging dat ik moet doorzetten. Dat meer inzet en meer controle de situatie zouden verbeteren. Pas toen ik leerde om bewust te vertragen - en heel belangrijk - zonder direct antwoord te zoeken, merkte ik dat er iets begon te ontspannen. Niet omdat alles ineens duidelijk werd, maar omdat er weer ruimte kwam om te voelen en waar te nemen.
In die ruimte kwamen inzichten niet door hard denken, maar eerder vanzelf. Alsof ze er al waren, maar eerder geen plek hadden om zich te laten zien.
Dit proces heeft mij geleerd dat verandering zelden ontstaat door jezelf te forceren. Vaak is er al veel aanwezig aan kracht, veerkracht en helderheid. Wat ontbreekt, is niet de capaciteit, maar de ruimte om daarmee in contact te komen.
Ook in begeleiding zie ik hoe belangrijk het is om eerst veiligheid en rust te creëren. Een plek waar je zonder oordeel kunt onderzoeken wat er speelt. Waar patronen zichtbaar mogen worden, zonder dat ze meteen veranderd hoeven te worden. Van daaruit kan er beweging ontstaan, in een tempo dat klopt.
Soms is het serieus nemen van een verlangen naar verandering al genoeg om iets in gang te zetten. Niet omdat je al weet hoe het verder moet, maar omdat je jezelf toestaat om even stil te staan bij wat er werkelijk toe doet.